OSNOVI FORENZIČKIH NAUKA U SISTEMU OBRAZOVANJA PRAVNIKA I KRIMINALISTA

OSNOVI FORENZIČKIH NAUKA U SISTEMU OBRAZOVANJA PRAVNIKA I KRIMINALISTA

UVOD

Kriminalitet kao složena i društveno negativna pojava napada vitalne vrednosti svakog društva, bez obzira na njegovo društvjeno-ekonomsko uređenje i politički sistem. U suprotstavljanju ovoj negativnoj pojavi društvjene zajednice primjenjuju metode i sredstva koje su adekvatna njihovom kulturnom i naučno- tehnološkom razvoju.

Dinamiku razvijanja savremenih oblika kriminalnog ispoljavanja karakteriše visok stepen organizovanosti, internacionalizacija, recidivizam, profesionalizacija i specijalizacija, primjena  nasilja, okrutnost i bezobzirnost, kao i sve češća zloupotreba savremenih tehničkih i tehnoloških dostignuća. Kontinuiran kulturni i naučno-tehnološki razvoj društva se u velikoj mjeri odražava kako na pojavu kriminaliteta tako i na politiku suzbijanja i sprečavanja ove društveno negativne pojave. Naime, razvoj nauke i tehnike ima za posljedicu pojavu novih oblika kriminalnog ispoljavanja koji predstavljaju veoma ozbiljan bezbjednosni problem velikom broju država, s druge strane razvojem društva razvijaju se metode i sredstva kojima se države suprotstavljaju savremenim oblicima kriminaliteta. Zloupotrebom naučno-tehnoloških i tehničkih dostignuća pri planiranju, pripremanju, vršenju i prikrivanju krivičnih djela, javljaju se novi oblici kriminaliteta dok klasični oblici dobijaju nove pojavne oblike. Sve ovo ima za posljedicu pojavu destruktivnijih, tj. opasnijih vidova kriminaliteta, kao i ogromnu tamnu broju.

U cilju unapređenja djelatnosti na polju suzbijanja i sprječavanja kriminaliteta države moraju primjenjivati još razvijenije i savršenije metode koje podrazumevaju upotrebu naučno-tehnoloških i tehničkih dostignuća. Upravo iz ove nužnosti nastale su i razvile se forenzičke nauke.

Iako je prva knjiga iz oblasti forenzičke medicine objavljena 1400. godine u Kini, naučno istraživanje zločina, postalo je složenije tek u zadnjih sto godina. Naročito je dekada od 1990 do 2000 godine, bila značajna po napredku na polju forenzičkih nauka i njene primjene u istraživanju zločina. Pa se u tom periodu, slično kao kod usavršavanja iz oblasti medicine, odmaklo od uopštavanja iz oblasti forenzike prema određenim specijalizacijama u okviru iste. U pomenutom periodu se izraz kriminalistička tehnika, odnosno naučno istraživanje zločina, zamjenjuje sa izrazom forenzičke nauke, ali je kriminalistička tehnika tek dio cjelokupnog širokog polja specijalnosti koje obuhvata forenzika. Osim kriminalističke tehnike, Forenzičke nauke najviše i uglavnom podrazumijevaju Forenzičku medicinu i istraživanju lica mjesta krivičnog djela, dok se u poslednje vrijeme kao Forenzičke discipline javljaju i forenzičko mašinstvo, forenzička psihologija, forenzička informatika i druge.

Sama riječ Forenzika potiče od naziva jednog trga u starom Rimu, koji se zvao Forum Romanum. Na pomenutom trgu su se u okviru nekog sudskog spora, od strane odbrane i tužbe iznosile činjenice vezane za sami spor ili krivično djelo, pa se to uzima i kao preteča načina iznošenja činjenica u sudskom postupku. (Rječnik latinskih pravnih izraza-Vademecum iuridicum. Dr Ante Romac. Informator, Zagreb 1985.)

Danas se pod pojmom Forenzičke nauke podrazumijeva skup naučnih principa i tehničkih metoda koje se primjenjuju kod istraživanja krivičnih djela radi dokazivanja postojanja krivičnog djela i pomoći prvenstveno pravosuđu, da utvrdi počinioca krivičnog djela, odnosno Forenzika podrazumijava primjenu naučnih metoda kod otkrivanja i tumačenja (vještačenja) materijalnih tragova, a pa se i stručnjaci koji obavljaju ove poslove nazivaju forenzičari. Forenzičke nauke koriste za davanje odgovora na specifična pitanja, od kojih su tri temeljna: 1) Da li je izvršen zločin? (2) Ko ga je počinio? (3) Kako je isti izvršen?

Forenzička ispitivanja i mišljenje sudskog vještaka-forenzičkog stručnjaka u demokratskim društvenim uređenjima, u kojima materijalni dokaz ima najveću vrijednost, postali su neizostavni za uspješan sudski proces i pravilnu i pravednu kaznu. Preduslovi za kvalitetno obavljanje poslova sudskih vještačenja, su tehnička opremnjenost i najvažniji preduslov-obučenost stručnjaka za rad na pomenutoj opremi (za poslove forenzičkih ispitivanja se koristi savremena sofisticirana tehnika i tehnologija). Što znači da je dobra osposobljenost stručnjaka osnovni uslov za vršenje forenzičkih ispitivanja.

Forenzičke nauke su organizovani sastav pojmova, informacija i saznanja. Krug interesa forenzičkih nauka je mnogo širok, što zahtijeva sveobuhvatnost, potpunost i interdisciplinarnost u procesu obrazovanja forenzičara.

Forenzičke nauke uključuju:

  1. Kriminalistiku (sa pretežnim sadržajima kriminalističke tehnike);
  2. Forenzičku medicinu (koja sadržajno obuhvata cjelokupno područje sudske medicine i psihijatrije);
  3. Kriminalističko istraživanje lica mjesta, koje se funkcionalno sjedinjuje sa forenzičkim naukama. Tu podrazumijevamo ulogu istražitelja-forenzičara na licu mjesta, postupanje sa tragovima i predmetima vezanim za lice mjesta i slično.

Pojedini autori (Cunliffe F. i Piazza P.B.) pod pojmom Forenzičke nauke podrazumijevaju primjenu naučnih metoda posmatranja i analiziranja radi otkrivanja i tumačenja materijalnih dokaza, a naučnike koji obavljaju te poslove nazivaju forenzičari. U osnovi pojam forenzičkih nauka vežu za kriminalističke laboratorije i kriminalistička vještačenja. Drugi autori (Califana, A. L., i Levkov J.S.) ističu da postoje brojni načini kojima forenzičke nauke pomažu u otkrivanju zločina. Po njima to i jeste bit forenzike. Oni pojam forenzičke nauke vežu za rad na licu mjesta i rad u laboratoriji, primarno na kriminalističko tehničke operativne i laboratorijske sadržaje.

Stručnjaci iz Evropskog udruženja forenzičkih naučnih institucija-ENFSI (engleski Evropean Network Forensic Scientic Institutes), udruženja koje je od strane Evropske Unije zaduženo za razvoj forenzike u zemljama Evropske Unije i zemljama koje to žele da postanu, aktivnosti forenzičkih nauka dijele u sledeće faze:

  1. Pravila pri dolasku na lice mjesta, koja se odnose na određivanje lica mjesta i uspostavljanje nadzora

nad svim aktivnostima na licu mjesta;

  • Odlučivanje o strategiji uviđaja, koja se odnose na tok uviđaja;
  • Ispitivanje lica  mjesta, koja  se  odnose  na  pripremu  za  vršenje  uviđaja,  ispitivanje  lica  mjesta,

otkrivanje i izuzimanje tragova sa lica mjesta i pakovanje tragova sa lica mjesta;

  • Određivanje forenzičkih ispitivanja-vještačenja, što podrazumijeva analizu dostavljenog materijala za

vještačenje i dostavljanje tragova na vještačenje;

  • Strategija rada forenzičara u laboratoriji, koja podrazumijeva odabir koje metode treba primijeniti;
  • Priprema za vršenje forenzičkih ispitivanja-vještačenja, koje podrazumijeva pregled dostavljenih

materijalnih tragova;

7. Ispitivanja-vještačenja u forenzičkoj laboratoriji, što podrazumijeva obavljenje forenzičkih analiza- vještačenja i dokumentovanje istih,

  • Interpretacija rezultata forenzičkog ispitivanja-vještačenja, što podrazumijeva proučavanje rezultata

ispitivanja;

  • Konačan rezultat, koji podrazumijeva izradu nalaza i mišljenja i njegovog prezentovanja na glavnom

pretresu na sudu.

Forenzičke nauke su uglavnom i najviše zastupljene u pravosuđu, kao i u kriminalistici, pa je stoga veoma važno da svi učesnici pravosudnog postupka (među njima i kriminalisti) posjeduju znanja o osnovama forenzičkih nauka. Naravno iluzorno je očekivati da kriminalisti, sudije, tužioci, advokati i sl., posjeduju zanja iz instrumentalnih hemijskih metoda, mikrobioloških analiza DNK, balističkih ispitivanja i slično, ali učesnici u sudskom postupku koji imaju pravničko znanje, pa iz tog razloga angažuju stručnjake-forenzičare nepravnih struka, moraju posjedovati znanja o tome kojima metodama treba da poklone povjerenje, na koji način se dokaz može kontaminirati, zamijeniti, naknadno primijeniti i/ili podmetnuti, da li se predmet vještačenja može kasnije (ako se ukaže potreba) neizmijenjen uputiti na dopunsko ili ponovno vještačenje i slično. Ukoliko bi sve pomenuto, u vezi vještačenja, bilo samo i isključivo u posjedu vještaka-forenzičara, bilo bi to veliko breme za jednu osobu, pa bi se sa pravom, od strane pojedinih stranaka u postupku postavljalo pitanje u vezi objektivnosti, sujetnosti, i sličnih stvari kojima bi vještka mogao da podlegne. Međutim, ukoliko bi kriminalista, sudija, tužilac i advokat, posjedovao osnovna znanja iz oblasti forenzičkih nauka, kontrola rada vještaka- forenzičara bi bila uspješnija, a naredbe za vještačenje bi bile sa preciznim i stručnim pitanjima.

ODNOS KRIMINALISTIKE, KRIMINALISTIČKE TEHNIKE SUDSKE MEDICINE I FORENZIČKIH NAUKA

Kriminalistika je naučna disciplina koja sistematski istražuje i primjenjuje naučne metode i pravila u

otkrivanju i razješavanju pojava krivičnih djela i utvrđivanja njihovih počinilaca. Za kriminalistiku je osnovno:

  1. Poznavanje pojava krivičnih djela (koji su podaci važni za razrješavanje krivičnog djela)
  2. Istraživanju metodologije (koje mogućnosti otkrivanja i prikupljanja podataka stoje na raspolaganju) i
  3. Razrada metodike njihovog otrivanja i razrešavanja (kako u konkretnom predmetu treba postupiti).

Predmet i zadatak kriminalistike je prikupljanje i obrada podataka, obavještenja, informacija o pojavi krivičnog djela, počinioca, žrtve i pratećih okolnosti. Kriminalistika se bavi pojavom krivičnog djela kao objekta istraživanja i razmatra proceduru istraživanja kao stvarnu strukturu.

Opšta funkcija kriminalističke nauke je stvaranje temelja za najfunkcionalnije i najoptimalnije postupanje u cilju suzbijanja kriminaliteta. Ta opšta funkcija kriminalitike podrazumijeva tri pod funkcije: spoznajnu, konstruktivnu i komunikacijsku. Razrađujući načine i metode otkrivanja, istraživanja i dokazivanja krivičnih djela i njihovih počinilaca i prenoseći u svakodnevnu praktičnu djelatnost suzbijanja kriminaliteta, kriminalistička nauka se uklapa u opšti sastav represivnog i preventivnog suzbijanja kriminaliteta.

Kriminalistika pruža pomoć praksi otkrivanja krivičnih djela i njihovih počinilaca, istražujući njene zakonitosti i modele naučnog i stručnog postupanja. Ona se drugim riječima bavi otkrivanjem zakonomjernosti nastanka operativnih i dokaznih informacija materijalne i personalne prirode. Od opštih naučnih metoda koje kriminalistika preuzima za vlastite potrebe, preovladavaju prirodno-tehničke metode. Neke od tih opštih naučnih metoda kriminalistička nauka preuzima bez posebnog prilogođavanja i prerađivanja. Ipak nije riječ o čistoj mehaničkoj primjeni tih metoda. One se transformišu i aktivno prilagođavaju potrebama kriminalistike. Te potrebe direktno su uslovljene potrebama pred istražnog (predkrivičnog) i krivičnog postupka. Istovremeno se u okvirima kriminalistike svakodnevno stvaraju nove, izvorne (originalne) kriminalističke metode u okvirima kriminalističke trasologije, daktiloskopije, identifikacije, fotografije i sl.

Zbog potreba otkrivanja i istraživanja. Kao i dokazivanja krivičnih djela unutar kriminalistike, vrši se konstruisanje specijalnih kriminalističnih uređaja i pronalaženje specifičnih posebnih metoda. Riječ je o kriminalističko-tehničkim sredstvima i metodama za ispitivanja i analize u forenzičkim laboratorijama, koje nazivamo istražnom ili laboratorijskom tehnikom. Pomenuti uređaji i metdode su isključivo namijenjeni i prilagođeni potrebama kriminalističke nauke i prakse. Operativna tehnika ima primarno otkrivački karakter, a dokazni kada se rukovodi sa stvarnim objektivnim nalazom u vidu tragova i predmeta krivičnog djela koji se može koristiti u dokazne svrhe neposredno od strane organa postupka bez pomoći stručnjaka. Riječ je o takozvanim stavrnim dokazima. Nažalost njih je u kriminalističkoj praksi relativno malo. To su slučajevi „kada predemti govore sami za sebe“. Istražna ili laboratorijska tehnika primarno služi u dokazne svrhe putem nalaza i mišljenja vještaka, a rjeđe u otkrivačke svrhe.

Sredstva, postupci i metode kriminalistike se grupišu u određene sastave i stvaraju grane kriminalistike: taktiku, tehniku i metodiku. Svaka od ovih kriminalističkih grana sastoji se od sastava određenih naučnih postavki, koje se u kriminalističkoj literaturi nazivaju „opšte postavke“ i sastavna sredstva, postupaka i metoda rada sa dokazima i slično, koji se temelje na tim postavkama. Opšte postavke kriminalističke taktike, tehnike i

metodike predstavljaju ekstrakt sadržaja posebnih kriminalističkih teorija, čiji sastav zavisi o tome gdje će se primjenjivati: u taktici, tehnici ili metodici. U okvirima kriminalistike u skladu sa njenim zadacima i ciljevima razvijaju se i kriminalistička vještačenja (identifikacijska, situaciona i dijagnostička). Vidimo da kriminalistika, osim svoje metodologije, koristi i metodologije drugih naučnih disciplina, ali ona to čini na poseban način, redovno uz predhodno prilagođavanje izvorne metode svojim posebnim ciljevima.

Kriminalistika se, kao jedistvena nauka, iz praktičnih i didaktičkih razloga dijeli na:

  1. Kriminalističku taktiku,
  2. Kriminalističku tehniku i
  3. Kriminalističku metodiku.

Smatra se da ovakav trihotomni pristup, odgovara prirodi i funkciji savremene kriminalističke nauke. Riječ je u stvari o tri preduslova kriminalistike kao sastava. Ovi podsastavi su u funkciji kriminalističke nauke funkcionalno ravnopravni i dijalektički najuže povezani. Oni se paralelno, ravnopravno i opsežno razvijaju u organskoj povezanosti sa kriminalistikom kao sastavom tojest cjelinom.

Kriminalistička tehnika je grana (posastav) kriminalistike koja se bavi pronalaženje, proučavanjem, prilagođavanjem i usavršavanjem najpogodnijih naučno-tehničkih metoda i sredstava za suzbijanje kriminaliteta iz područja prirodnih i tehničkih nauka, a u cilju otkrivanja, osiguranja, fiksiranja i  tumačenja tragova i predmeta koji su u vezi sa krivičnim djelom u otkrivačko dokazne svrhe. Kriminalistička tehnika je dakle grana kriminalistike koja za predmet istraživanja ima materijalnu stranu krivičnog djela, tj. predmete i tragove krivičnog djela. U slučajevima kada za predmet istraživanja krimininalistička tehnika ima lice ili leš, ona ga takođe posmatra sa materijalnog aspekta, tj. kao objekat registracije i identifikacije, odnosno kao nosioca materijalnih tragova krivičnog djela. Tragovi predmeti u vezi sa krivičnim djelom u okviru kriminalitičke tehnike nazivaju se i „objektivni nalaz“. Preko kriminalističke tehnike u predkrivični i krivični postupak se uvode naučne i tehničke metode i sredstva sa svrhom otkrivanja i tumačenja tragova, predmeta i okolnosti u vezi sa krivičnim djelima, koji su od značaja za otkrivanje i razrješavanje krivičnih djela, identifikaciju počinioca, napadnutih i drugih objekata i slično. Izraz „naučno-tehnički“ treba tumačiti kao oznaku za sve metode i sredstva koji se temelje na primjeni rezultata priprodnih i tehničkih nauka.

Kriminalistička tehnika proučava zakonomjernosti nastanka krivičnih djela u smislu njihove materijalne strane (mjesto, način, sredstvo i vrijeme izvršenja), pronalazi specijalne (specifične) kriminalističko tehničke metode i naučno-tehnička sredstva i materijale za otkrivanje, objašnjenje i dokazivanje krivičnih djela i njihovo sprječavanje. Preventivni aspekt kriminalističke tehnike dolazi do izražaja u izučavanju i pronalaženju naučno- tehničkih metoda i sredstava za sprječavanje krivičnih djela. U okviru kriminalističke tehnike razvijaju se posebne kautele za primjenu tehničkih sredstava i metoda u postupku. Po pravilu kod upotrebe tehničkih sredstava i metoda trebaju biti ispunjeni sledeći uslovi:

1) da je njihova primjena pravno dozvoljena;

2) da su ispunjeni uslovi naučno-stručne utemeljenosti primjene;

3) da su primijenjena sredstva i metode u kriminalističko-tehničkoj praksi već isprobani i

4) da se njihovom upotrebom što manje povređuje psihofizički integritet i dignitet lica.

Unutar kriminalističke tehnike su se razvili i posebni kriterijumi za izbor  metode  kriminalističke tehnike. Za tu svrhu postoje sledeći kriterijumi:

  1. kriterijum primjenjivosti, koji se odnosi na to da metode kriminalističke tehnike mogu biti primjenjive i izvodljive za zaposlene na poslovima kriminalističke tehnike. Primjer za neprimjenjivu metodu u kriminalističkoj tehnici bi bila metoda neutorosnke aktivacione analize (NAA) za čiju primjenu je potreban nuklarni raktor!
  2. kriterijum složenosti, koji se ispoljava u tome, da kod izbora dvije ili više metoda ili sredstava koji

mogu dovesti do rješenja problema, uvijek treba izabrati i koristiti jednostavniju metodu;

  • kriterijum  etičnosti  koji  znači  da  u  radu  treba  primjenjivati  metode  i  sredstva  koji  su  etički

prihvatljivi i

  • kriterijum ekonomičnosti koji znači da treba postignuti rezultate sa što manje troškova, ali da to ne

smije ići na štetu utvrđivanja istine.

Kriminalističku tehniku dijelimo na: registracionu kriminalističku tehniku, operativnu kriminalističku tehniku i istražnu kriminalističku tehniku. Istražna kriminalistička tehnika, koja se bavi tumačenjem (vještačenjem) materijalnih tragova ima najviše dodirnih tačaka sa forenzičkim naukama. Radi se o kriminalističkoj ekspertologiji. Razvoj nauke uopšte, a posebno kriminalistike traži da se u sastavu kriminalističke tehnike uvede kriminalistički ekspertizni sastav kao samostalni, ali integralni dio kriminalistike. Ova oblast izučava teoriju kriminalističkih vještačenja, kao sastav znanja o zakonomjernostima i na njima zasnovanim metodama primjene. Zatim, predmet, objekat i strukturu metodika kriminalističkih vještačenja, organizaciju, provođenje, sastav i funkciju espertiznih institucija, određivanje vještačenja, prava i obaveza vještaka, prirodu procesa vještačenja, ocjenu i korištenje rezultata vještačenja u otkrivačko-dokazne svrhe.

Kao kriminalitici i forenzici bliska nauka se javlja i sudska medicina, koja joj služi kao pomoćna nauka, iako spada među medicinske nauke.

Sudska medicina predstavlja specijalističku granu medicine koja ima za cilj pružanje pomoći pravnicima prilikom razjašnjavanja medicinskih činjenica, odnosno davanja odgovora i objašnjenja neophodnih za donošenje sudske odluke, a u vezi sa oštećenjem tjelesnog ili duševnog integriteta čovjeka ili nastupanja smrti. Potreba za primjenom znanja iz sudske medicine najprije se javlja u krivično pravnim stvarima (ubistva, silovanja, i sl.) kada je potrebno izvršiti spoljnji pregled leša, odnosno lica, zatim izvršiti vještačenja fizičkih, mehaničkih, hemiskih i nutritivnih povrijeda, a u cilju utvrđivanja vremena smrti, kao i uzročno posljedične veze između nanetih povreda i nastalih posljedica. Metodama sudske medicine vrši se i vještačenje alkoholisanosti, vještačenje tragova oruđa i oružja kojim su nanesene povrede, odnosno prozrokovana smrt, kao i vještačenje tragova biološkog porijekla. Poslednjih decenija veoma važnu ulogu u otkrivanju i razjašnjavanju kriminalnih događaja upravo ima DNK analiza. Takođe, sudsko medicinska djelatnost u krivično pravnim stvarima nalazi svoju primjenu i u identifikaciji nepoznatih lica i neidentifikovanih leševa. Osim u krivično pravnim stvarima potreba za primjenom znanja iz sudske medicine javlja se i u građansko pravnim stvarima, uglavnom u slučajevima naknade nematerijalne štete, vještačenju spornog roditeljstva, vještačenje oplodne i snošajne moći i sl. Razjašnjavanje navedenih krivično pravnih i građansko pravnih problema je bez primjene znanja iz sudske medicine skoro nezamislivo, što dovoljno govori u prilog uzajamnosti kriminalistike i sudske medicine.

EDUKACIJA U VEZI FORENZIČKIH NAUKA

Važan aspekt edukacije u vezi forenzičkih nauka je kontrola načina usvajanja znanja. Studentima prava i kriminalistike ne treba samo pružati zbir gotovih informacija. Naime, treba ih animirati da sami pribavljaju i obrađuju relevantne informacije. Obrazovanje iz oblasti forenzičkih nauka u osnovi treba organizovati kao:

  1. Univerzitetski kolegijum;
    1. Policijski kolegijum i
    1. Poseban kolegijum.

Što se tiče prvog kolegijuma, isti treba organizovati na Pravnim i kriminalističko bezbjedonosnim fakultetima, kao samostalan predmet ili kao dio kriminalistike. Najbolje rješenje bi bilo da se budući pravnici, odnosno kriminalisti, sudije, tužioci, advokati, zaposleni u policiji, carini i slično, edukuju iz oblasti osnova forenzičkih nauka kroz zaseban predmet, gdje bi kroz studije stekli znanja iz oblasti: raspoznavanja tragova, čuvanja tragova, identifikacije tragova, upoređivanja (komparacije) tragova, individualizacije, tumačenja i rekonstrukcije. Zatim, kroz ovaj univerziteski kolegijum, studenti bi se upoznali sa osnovama problematike u vezi materijalnih tragova sa lica mjesta krivičnog djela, odsnosno sa pojmovima kao što su:

  1. prolazni tragovi, izgled tragova i predmeta, kondicioni (prolazni) tragovi, kontaktni tragovi,
  2. uloga materijalnih tragova u kriminalističkoj obradi:
    1. Podaci o corpus delicti;
    1. Podaci o modus operandi;
    1. Povezivanje osumnjičenoga sa žrtvom;
    1. Povezivanje osobe sa mjestom događaja;
    1. Identifikacija osumnjičenoga;
    1. Identifikacija NN supsatnci.

Nakon toga, univerzitetski kolegijum bi obavezno morao da obrađuje osnove iz savremenih forenzičkih tehnologija. Svjetska istraživanja u vezi suzbijanja kriminaliteta ukazuju na porast stope kriminala od 200 posto u proteklom vijeku, dok je u istom razdoblju stopa rješavanja zločina ostala srazmjerno niska. Isti izvještaj daje podatak da su cjlokupna riješena krivična djela u SAD-u tek 19 posto. Drugim riječima, za više od 80 posto krivičnih djela počinilac nije identifikovan. Zašto? Jedan od razloga je taj što je tehnološki razvoj pri rješavanju krivičnih djela znatno zaostao za razvojem u drugim širokim područjima poput biznisa, industrije, informacionih tehnologija i slično. Ali od 1990. godine procvatom pojedinih istraživanja i podsticanjem razvoja utemeljen je opšti napor da se u krivičnopravnom sistemu primjenjuju nove tehnologije. Savremeni napredak u hemiji, molekularnoj biologiji, instrumentaciji, mikrosklopovima, računarojskoj tehnologiji i elektornici praktično je revolucionalizovao sposobnost forenzičkih laboratorija. Stim u vezi, kroz univerzitetski kolegijum, studenti bi se upoznali sa osnovama primjene DNK analiza u forenzici, (analiza DNK-dezoksiribonukleinska kiselina, je u forenzičke svrhe prvi put primijenjena 1985. godine), primjene nove tehnologije obrade tragova papilarnih linija (otisaka prstiju), radi se o automatskom sistemu za pretraživanje tragova papilarnih linija (AFIS sistem, eng. Automatic fingerprint identification system), primjena novih instrumentalnih metoda u forenzic kao što su: gasno-masena hromatografija i skenirajuća elektronska mikroskopija i slično. Kroz upoznavanje sa osnovama primjene novih tehnologija u forenzičkim naukama, budući pravnici, kriminalisti, sudije, tužioci i advokati bi se upoznali sa osnovama ovih metoda, što znači da bi imali znanja o tome kakve odgovore mogu

dobiti, koliko su dobijeni rezultati pouzdani, koliko je vrijeme potrebno za obavljanje ovih analiza i na kraju

kako da na pravi način primijene dobijene rezulate u svom radu.

Dakle, kao što je to naprijed navedeno, potreba za primjenom metoda forenzičkih nauka postoji podjednako kako u krivično pravnim tako i u građansko pravnim stvarima. S tim u vezi, mišljenja smo da bi uvođenje osnova forenzičkih nauka u nastavu na Pravnim fakultetima doprinijelo uspešnijem i efikasnijem vođenju i okončanju pravosudnih postupaka. Naime, ovo stanovište zasnovano je na činjenici da se u veoma velikom broju pravosudnih postupaka javlja potreba za primjenom metoda i sredstava forenzičkih nauka, što od subjekata pravosudnog postupka (istražnog sudije, tužioca, advokata i td.) zahtjeva posjedovanje određenog nivoa znanja iz ove oblasti.

Počevši od samog vršenja uviđaja, kao istražne radnje kojom se dolazi do materijalnih dokaza pregledom lica mjesta, a kojim rukovodi istražni sudija, da se zaključiti da je za adekvatno rukovođenje uviđajnom ekipom nephodno znanje iz oblasti forenzičkih nauka. Naime, da bi istražni sudija mogao adekvatno da izvrši uviđaj, najprije bi trebalo da poznaje oblast kriminalističke taktike koja se odnosi na metodiku vršenja uviđaja, a zatim i oblast kriminalističke tehnike koja se odnosi na mehanizam nastanka tragova, izazivanje, fiksiranje i pakovanje tragova i predmeta krivičnog djela. Ako se uzme u obzir da na mjestima istražnih sudija rade lica koja su završila Pravne fakultete, kao i činjenica da je na većini Pravnih fakulteta, kako u zemlji tako i u okruženju, Kriminalistika predviđena samo kao izborni predmet ili je čak uopšte i nema, možemo zaključiti da je njihovo predznanje iz ove oblasti dosta oskudno. Takođe, prilikom određivanja neophodnih vještačenja kako na licu mjesta, tako i na glavnom pretresu zahtijeva određeni nivo znanja iz oblasti forenzičkih nauka. Treba napomenuti da je ovo znanje potrebno i prilikom ocene nalaza i mišljenja vještaka. Stoga, možemo zaključiti da je uvođenje osnova forenzičkih nauka u nastavu na Pravnim fakultetima neophodno. Postavlja se logično pitanje na koji način u kojoj mjeri je moguće izvršiti uvođenje forenzičkih nauka u nastavu na Pravnim fakultetima? Moramo priznati da je uvođenje nepravnih predmeta u nastavu Pravnih fakulteta veoma otežano, međutim primjenom Bolonjske deklaracije, tj. uvođenjem petogodišnjih master studija javlja se prostor za osavremenjavanje nastavnih planova i programa. Jedan od načina je kao, kao što je to naprjed navedeno uvođenje zasebnog predmeta, drugi načini bio bi uvođenje niza predmeta iz oblasti forenzičkih nauka kroz izborne module na studijskim programima Pravnih fakulteta. Treći, i po našem mišljenju, za sada najadekvatniji način ogledao bi se u korekciji nastavnih planova kroz već postojeće predmete na studijama prava (Kriminalistika, Sudska medicina). Sprovođenje ovog koncepta najprije je, zahteva poštovanje određenog kontinuiteta u sticanju znanja iz ove oblasti, koji se ogleda u tome da bi studenti najprije trebali da se upoznaju sa znanjima iz oblasti pravnih i nepravnih predmeta prije svega Krivičnog, Krivično procesnog i Obligacionog prava. A zatim i iz oblasti Kriminologije, koja treba da im ukaže na osnovne uslove, uzroke, mehanizme nastanka i pojavne oblike krivičnih djela. Pa tek onda treba uvesti u nastavu predmet Kriminalistika u okviru koje će studenti steći znanja iz oblasti Osnova kriminalističkih teorija, zatim Kriminalističke taktike, posebno silogističke kriminalistike koja se odnosi na krivični postupak, kao i Kriminalističke tehnike iz koje bi trebalo da steknu osnvna znanja iz oblasti forenzičkih nauka koja se odnose na traseologiju, tehnike i metode veštačenja materijalnih tragova. Na kraju bi u okviru Predmeta Sudska medicina sticali osnovna znanja iz oblasti tanatologije, sudskomecinskih vještačenja (DNK analiza), metoda identifikacije i sl.

Što se tiče policijskog kolegijuma, kao primjer dajemo situaciju na Policijskoj Akademiji Crne Gore u Danilovgradu, gdje su forenzičke nauke uključene u nastavni plan i program doduše ne kao poseban predmet, već se u okviru predmeta Kriminalistička tehnika, izučavaju pojedine stavke iz oblasti forenzičkih nauka. Radi se o sledećim nastavnim jedinicama:

  • Kriminalističko-tehnička registracija i identifikacija
    • savremene metode identifikacije
    • identifikacija nepoznatih lica i leševa
    • odjeća i izgled kao identifikaciona obilježja
    • identifikacija stvari
    • Trasologija (pojam i značaj)
      • vrste i klasifikacija tragova
      • otkrivanje, fiksiranje i korišćenje tragova u operativne svrhe i kao dokaza
    • Tragovi ljudskog porijekla (stopala, papilarnih linija, ljudske izlučevine, znoj, izmet, mokraća,

dlake)

-Tragovi životinja

-Tragovi biljnog porijekla

  • Trasološka vještačenja
    • mikrotragovi i mikročestice
    • tragovi oruđa i alata
    • tragovi prevoznih sredstava
  • tekstil, konopac, sajla, kaiš i sl.
    • tragovi od stakla i na staklu
    • tragovi vatrenog oružja (balistička veštačenja)
    • grafološka vještačenja
    • Tragovi i materijali koji se veštače fizičko-hemijskim metodama
      • metali i metalne prašine
      • ulja, tečnosti
      • dokumenti
      • plastične mase, gume
      • boje
      • kibernetika u funkciji kriminalističke tehnike
      • audio i video tehnika kao sredstva kriminalističke tehnike
    • Pakovanje i dostavljanje predmeta i tragova sa lica mjesta na veštačenje
    • Kriminalističko-tehničke radnje (prije, tokom i nakon uviđaja)

Treba pomenuti da se gore navedene nastavne jedinice obrađuju kao teorijske cjeline i da svaka od njih ima i laboratorijske i praktične vježbe (naprimjer uviđajne radnje). Primjer posebnog kolegijuma u vezi edukacije iz oblasti forenzičkih nauka, dajemo u Crnoj Gori koji se obavlja u organizaciji Udruženja sudskih vještaka Crne Gore. Osim što Udruženje sudskih vještaka u svom Statutu ima članove koji se odnose na usavršavanje vještaka, u Zakonu o sudskim vještacima u Crnoj Gori, koji je objavljen u Službenom listu Republike Crne Gore broj 79 od 23. decembra 2004. godine, Udruženje sudskih vještaka je prepoznato kao insititucija za obavljanje poslova stručnih usavršavanja i obučavanja sudskih vještaka u Crnoj Gori. U dijelu V Zakona o sudskim vještacima, PRAVA VJEŠTAKA u Članu, stoji da Vještak ima pravo i obavezu na stručno usavršavanje, a u idućem stavu ovog člana:

  • Stručno usavršavanje vještaka može organizovati Udruženje sudskih vještaka i druga stručna udruženja i institucije.

Osim toga što je Zakon o sudskim vještacima, odredio Udruženje sudskih vještaka Crne Gore, kao instituciju za vršenje poslova usavršavanja i obuke, isti je Udruženju sudskih vještaka povjerio i provjeru stručnih znanja i praktičnih iskustava kandidatima za sudske vještake. Pa u Članu 14. ovog zakona u stavu jedan stoji:

  • Provjeru stručnog znanja i praktičnih iskustava kandidata za određenu oblast vještačenja vrše najmanje tri člana Udruženja sudskih vještaka sa naučnim ili specijalističkim zvanjima koje određuje nadležni organ određen statutom Udruženja.

Što se tiče provjere stručnih znanja i praktičnih iskustava kandidata za sudske vještake, Udruženje sudskih vještaka Crne Gore je izradilo Pavilnik o načinu provjere stručnih znanja i praktičnih  iskustava kandidata za sudske vještake, na koji je saglasnost dalo Ministarstvo pravde Republike Crne Gore, aktom istog Broj: 03 – 303 / 06 – 2. Ovim pravilnikom je određeno da se provjera znanja obavlja iz predmetne oblasti za koju će kandidat da vještači, a zatim iz oblasti poznavanja opštih pravila i propisa vezanih za vještačenje, kao i poznavanja akata Udruženja sudskih vještaka, kao što su Statut i Etički kodeks i izrade troškovnika za obavljeno vještačenje. Osim provjere znanja i praktičnih iskustava kandidata za sudskog vještaka Udruženje organizuje i edukacije kandidata, koja je na dobrovoljnoj osnovi, tojest ukoliko kandidat smatra da mu nije potrebna direktno se prijavljuje na provjeru bez edukacije. U dosadašnjoj dvogodišnjoj praksi, nije bilo slučaja da se kandidat prijavio za provjeru, a da se nije prijavio za edukaciju.

Što se tiče stručnog usavršavanja sudskih vještaka u ostalim institucijama u Crnoj Gori, radi se o ad hoc obukama, koje se sprovode uglavnom po internim pravilima pojednih institucija. Tako je u organizaciji Udruženja sudskih vještaka Crne Gore do sada organizovano sedam međunarodnih Naučno-stručnih skupova, na kojima su učesnici dobijali sertifikate. Takođe su sa istih i štampani Zbornici radova sa dvostrukom anonimnom recenzijom.

Da vidimo sada kakva je situacija u zemljama u našem okruženju u vezi uvođenja Forenzičkih nauka u

obrazovni sistem.

Što se tiče zemlja u našem okruženju (radi se o državama nastalih raspadom SFR Jugoslavije), situacije je više manje ista. Stručnjaci iz oblasti forenzičkih nauka, obrazuju se i usavršavaju uglavnom u svom aranžmanu ili se to vrši putem seminara ili sličnih skupova u organiziciji pojedinih entuzijasta iz ove oblasti i/ili česće u organizaciji nekih institucija iz inostranstva kao naprimjer OEBS (Organizacija za evropsku bezbijednost i saradnju) i dr. Novina u ovoj oblasti je ta da su Forenzički Centri Crne Gore i Srbije od maja mjeseca 2009. godine i zvanično primljeni u punopravno članstvo u Evropsko udruženje forenzičkih institucija (ENFSI), te će se kroz ovu instituciju koja je od strane Eropske Unije zadužena za razvoj forenzike u zemljama Unije i zemljama koje to namjeravaju da postanu, nivo obrazovana forenzičara podići na najveću razinu.

Na Kriminalističko policijskoj akademiji u Beogradu, koja je nastala integracijom Više škole unutrašnjih poslova i Policijske akademije, u okviru osnovnih studija u šestom semestru izučava se kao izborni predmet: Osnovi forenzike. Takođe na istom studijskom programu izučava se, opet izborni predmet: Biometrijske identifikacije. Na osnovnim strukovnim studijama, na ovoj Akademiji, na drugoj godini se izučava kao izborni predmet: Stručna kriminalističko forenzička praksa. Na trećoj godini ovih strukovnih studija, izučavaju se sledeći predmeti vezani za forenzičke nauke:

  • Kriminalističko-forenzička obrada lica mjesta događaja;
  • Forenzičko inženjerstvo;
  • Fiziko-hemijska vještačenja;
  • Metode forenzičke identifikacije lica-biometrija i
  • Trasološka vještačenja.

I dalje smo na Kriminalističko policijskoj akademiji u Beogradu, gdje se na posebnom smjeru Kriminalističko-forenzičke identifikacije, u okviru I semestra izučavaju sledeći predmeti vezani za forenzičke nauke:

  • Forenzičar i forenzičke laboratorije;
  • Biometrijsko-forenzičke identifikacije;
  • Forenzičke metode identifikacije tragova materijala

Dok se na II semestru ovog smjera, izučavaju sledeći predmeti vezani za forenzičke nauke:

  • Kriminalističko-forenzička scena;
  • Informacioni sistemi u forenzici i forenzika digitalnih podataka;
  • Pravni okvir kriminalističko-forenzičkih identifikacija;
  • Automatski sistemi identifikacija osoba (AFIS i FIS).

Na Fakultetu kriminalističkih nauka u Sarajevu, se u IV semstru izučavaju sledeći predmeti vezani za oblast forenzičkih nauka:

  • Forenzička biologija;
  • Forenzička daktiloskopija i identifikacija;
  • Forenzička trasologija;
  • Forenzička balistika i mehanoskopija i
  • Forenzika dokumenata i rukopisa.

Na fakultetu za bezbjedonosne poslove u Ljubljani (Fakultet za varnosne vede-FVV), se na Institutu za bezbijednost izučavaju predmeti: forenzika, tragovi, identifikacije i analize DNK. Ovjde je korisno i napomenuti da su foirenzičke nauke, uslovno rečeno jedan kolaž od velikom broja primijenjenih naučnih disciplina, pa tome u prilog ide i jedan konkurs za postdiplomske studije iz oblasti kriminalistike, koji je objavljen na Internetu (www.calstatela.edu/academic/hhs/crmnlstx.htm), sa Californija State Univerzity iz Los Angelesa, kojim se pozivaju zainteresovani za upis na postdiplomski studij iz kriminalistike, radu sticanja stepena magistra nauka. Kao uslova za upis se traži da kandidati posjeduju zanja iz oblasti: identifikacije osoba, forenzičkih nauka, krivične sitrage, kompjuterske tehnike u pravosuđu, napredne kriminalistike, sudske medicine u kriminalistici itd.

ZAKLJUČNA RAZMATRANJA

Forenzičke nauke danas u svijetu egzistiraju kao samostalne nauke, iz razloga što rasplažu  svojim vlastitim, opštim i posebnim objektom proučavanja i sitraživanja. Takođe, forenzičke nauke imaju specifičan pristup u proučavanju i istraživanju svojih objekata spoznaje i posebne samosatlne metode i sredstva istraživanja (metodologija), imaju svoju unutrašnju strukturu, svoj pojmovni aparat, imaju svoje vlastite teorije, svoj fond sistematizovanog znjanja u obliku pravila, koja na određenom području omogućavaju ostvarivanje novih naučnih spoznaja, otkrivanje novih do sada npoznatih činjenica i zakonitosti. Forenzičke nauke su jedinstveni sastav principa, teorija i spoznajnih metoda. Njihov vlastiti predmet proučavanja i istraživanja povezan je sa praksom koji služi kao jedan od osnovnih kriterijuma istine. Zbog navedenog forenzičke nauke ispunjavaju uslove koje se danas traže za egzistenciju neke nauke.

Mišljenja smo da bi forenzičke nauke trebalo da se uključe u sistem obrazovanja kriminalista i pravnika, iz pragmatičnih razloga, za sve one koji nakon osnovnih studija budu radili na poslovima razotkrivanja krivičnih djela. Njih nije malo, a to su: sudije, tužioci, advokati, zaposleni u policiji, u carini, u zaštitarskim firmama i slično. Savremeni pravosudni postupak se bazira na forenzičkom dokazu, jer ukoliko neka krivična prijava nije poduprta forenzičkim dokazom, ukoliko se sa tim dokazom od samog njegovog otkrivanja nije postupalo na način propisan i opisan u postulatima forenzičke obrade lica mjesta, takve prijave obično završe kod tužioca u ladici. Stoga se slobodno može zaključiti da ovakvom stanju u praksi umnogome doprinosi i nedovoljno znanje iz oblasti forenzičkih nauka određenog djela pravosudnih funkcija kojima je ono uz znanje iz oblasti krivičnoprocesnog prava nephodno radi kvalitetnog vođenja i okončanja pravosudnih postupaka. Razlog za to

najprije nalazimo u nastavnim programima pravnih fakulteta u kojima je ova oblast minimalno sadržana. Takođe, treba napomenuti da ni u pravosudnim ispitima ova materija nije uvrštena, kao i to da je stručna praksa u sudovima i tužilaštvima iz oblasti forenzičkih nauka nedovoljna. Na osnovu svega navedenog nameće se logičan zaključak da bi uvođenja kvalitetnije edukacije iz oblasti forenzičkih nauka u sistem obrazovanja budućih istražnih sudija, javnih tužioca i advokata imalo ogromnu korist.

Kao predlog na kraju ovog rada bi bilo to da se predmet Osnovi forenzičkih nauka, uvede u sistem obrazovanja na prostorima bivše Jugoslavije na sledeći način:

  • kao predmet na Pravnom fakultetu, na opštem smeru i smjeru kriminalistika i na  kriminalističko

bezbjedonosnim fakultetima;

  • na Policijskoj akademiji, u okviru predmeta kriminalistička tehnika, proširiti broj časova i/ili na specijalističkim kuresevima, koji se organizuju u cilju osposobljavanja i usavršavanja kadrova u policiji i
  • u okviru specijalističkih kurseva u organizaciji strukovnih udruženja, kao đto su Evropsko udruženje forenzičkih institucija (ENFSI), udruženja sudskih vjeđtaka i dr.

U prilog tome da zaposleni u pravosuđu i kriminalisti treba da posjeduju određeni nivo znanja iz raznih oblasti vještačenja ide i sledeći citat preuzet iz knjige »Obrazovanje pravnika praktičara« Hansa Grosa (utemeljivača kriminalitike u svijetu) u kojem između ostalog stoji i sledeće:

Što je sudija istažitelj dobro obradio, može se lako i valjano riješiti, a što je on loše uradio, to ne može ni najbolji kasniji postupak popraviti…Kakvi su sudije istražitelji u nekoj zemlji, takvo je njiezino krivično pravosuđe…Mi tražimo od sudije istražitelja mnogo znanja koje nije pravničko; mi zahtijevamo od njega da posjeduje zavidan nivo sudsko-medicinskog znanja, da sebi u slučaju nužde može sam pomoći i da zna šta i kako može pitati ljekare, hemičare, fizičare i mikroskopičare; mi zahtijevamo od njega da se donekle razumije u oružje, u trgovačko knjigovodstvo, u mnogobrojne tehničke stvari, raznih zanatlija i svih mogućih stručnjaka, mi zahtijevamo od sudije sitaržitelja da se razumije u niz vještima (crtanje, modeliranje, snimanje), da upozna sve moguće kriminalne trikove i hiljadu drugih stvari, koje traži hiljhadustruka raznovrsnost krivičnih slučaja.

I za kraj potrebno je pomenuti sledeće: uprkos najezdi tehnoloških otkrića i unapređenja, kvalitet i pouzdanost pri radu forenzičkih ispitivanja ostaje u radu i angažovanju forenzičkih istražitelja-vještaka i kriminalista. Bilo kako neka nova tehnogija posjedovala sofisticiranost, ona je beskorisna bez sposobnih stručnjaka, koji moraju biti dobro obučeni prilikom odabira i primjene analitičkih postupaka, kao i prilikom tumačenja i prezentovanja rezultata svojih nalaza. Koliko god napredovala granica forenzičkih nauka, ona ne može nadmašiti ljudski um. Sve nove metode i savremene tehnike u prvom redu služe kao pomoćni alat kriminalistima u potrazi za pravdom.

LITERATURA

  1. A. Romac (1985). Rječnik latinskih pravnih izraza-Vademecum iuridicum Zagreb 1985.
  2. D. Modly (2002). Kriminalistika kao naučna disciplina. Kriminalističke teme, Godina II, broj 3-4. Fakultet kriminalističkih nauka-Sarajevo (BiH).
  3. D. Modly, N. Koraljić (2002). Kriminalistički rječnik. Tešanj.
  4. Califana,  A..-Levkov  J.S. (1978).  Criminalistics  for  law enforcement  officer.  Ms  Graw-Hill  Book Company, New York.
  5. Cunliffe, F-Piazza P.B. (1980) Criminalistics and scietific investigation. Prentice-Hall Inc. Englewood Cliffs, New Jersey.
  6. H. Lee; J. Labriola (2002). Povratak na mjesto zločina. Nakladni Zavod matice Hrvatske.
  7. H. Lee., Labriola J. (2001.); Famoust Crimes Revisited: NZMH-Zagreb.
  8. R. Platt (2003). Crime scene. Dorling Kindersley Limited, London a Pengulin Company.
  9. De Forest P. Et al. (1983). Foresic Science-An Introduction to Criminalistic. New York: McGraw-Hill.
  10. Fisher, Barry (1992). Tecniques of Crime Scene Investigation. Boca Raton, FL CRC Press.
  11. Serill, M.S. (1979). Forensic Scieces: Overburdenet, Underutilized. Police Magazine, Januar.

AUTOR

Adis S, Dazdarević

Menadžer bezbednosti i Dipl. Pravnik unutrašnjih poslova, Master Pravnik, Specijalista Kriminalistike

Leave a Comment

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *